Wzmożone ciśnienie wewnątrzczaszkowe
Ciśnieniem wewnątrzczaszkowym (ang. intracranial pressure, ICP) określamy ciśnienie płynu mózgowo-rdzeniowego w układzie komorowym mózgu. W mózgowiu znajdują się cztery komory mózgu, w których powstaje i krąży płyn mózgowo-rdzeniowy (ang. cerebrospinal fluid, CF, PMR). Jego funkcją jest amortyzacja mózgu, czyli ochrona ośrodkowego układu nerwowego (mózgu i rdzenia kręgowego) przed urazami np. na skutek mocnych uderzeń. Płyn mózgowo-rdzeniowy jest także odpowiedzialny za wyrównywanie ciśnienia w czaszce. Niekiedy jednak dochodzi do podwyższenia tego parametru, co jest stanem chorobowym.
Nadciśnienie śródczaszkowe (wewnątrzczaszkowe, wzmożone ciśnienie wewnątrzczaszkowe/śródczaszkowe; obrzęk mózgu, ang. intracranial hypertension, IH) to wzrost ciśnienia krążącego płynu mózgowo-rdzeniowego powyżej: 50-200 mmH 2 O (milimetrów słupa wody).
Etiologia zaburzenia
Przyczynami wzmożonego IPC są najczęściej:
- nieprawidłowe twory w obrębie mózgu: guzy nowotworowe, krwiaki i ropnie,
- wodogłowie (nadmiar płynu mózgowo-rdzeniowego),
- urazy czaszkowo-mózgowe oraz zespół rzekomego guza mózgu (samoistny, polekowy, przedawkowanie witaminy A, zakrzepica żył w czaszce i inne),
- infekcje ośrodkowego układu nerwowego (np, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, zapalenie mózgu),
- wady wrodzone czaszki (np. kraniostenoza, czyli przedwczesne zrośnięcie się szwów czaszkowych).
Objawy nadciśnienia wewnątrzczaszkowego
Powoli narastające ciśnienie wewnątrzczaszkowe może być trudne do zaobserwowania, ponieważ objawy są niespecyficzne i często spychane na karb zmęczenia lub lenistwa. Zaliczamy do nich: bóle głowy, nadmierną senność, trudności w uczeniu się, nudności i wymioty oraz zaburzenia widzenia np. widzenie niewyraźne, podwójne. Ból głowy związany ze wzmożonym IPC nasila się zazwyczaj podczas kaszlu, kichania, pochylania się, defekacji, podnoszenia ciężarów oraz wysiłku fizycznego. Jego przyczyną jest ciasnota wewnątrzczaszkowa. Ból ma charakter tępy, ale może być również pulsujący i obejmować całą głowę.
Jeśli ciśnienie wewnątrzczaszkowe rośnie szybko, co jest charakterystyczne dla stanów nagłych, wówczas objawy są silniejsze, a ich dynamika nieprzewidywalna. Jest to stan zagrożenia zdrowia i życia.
Niepokojącymi objawami będą zatem:
- silne bóle głowy i osłabienie,
- niewyraźne widzenie z tarczą zastoinową na dnie oka (co wykrywa lekarz podczas badania); nasilanie się podwójnego widzenia podczas spoglądania w stronę uszkodzenia mózgu – objaw przemawia za porażeniem nerwu wzrokowego,
- nieprawidłowo niska akcja serca (bradykardia),
- nadciśnienie tętnicze,
- nasilone nudności i wymioty,
- sztywność karku (opór podczas biernego zginania głowy w kierunku mostka, jeden z tzw. objawów oponowych),
- wyraźna zmiana zachowania (nietypowe dla danej osoby zachowanie), pobudzenie; możliwa agresja,
- pojawienie się napadu drgawkowego,
- zaburzenia koordynacji ruchowej i równowagi,
- zaburzenia świadomości pod postacią letargu, a nawet śpiączki.
Możliwości leczenia
Chory z podejrzeniem nadciśnienia wewnątrzczaszkowego musi być hospitalizowany – najlepiej na oddziale neurologii lub neurochirurgii. W stanie krytycznym powinien trafić na oddział intensywnej terapii. Leczenie przyczynowe nadciśnienia wewnątrzczaszkowego powinno być przeprowadzone tak szybko, jak to możliwe. Kluczowe więc jest ustalenie, dlaczego do niego doszło.
Badaniem podstawowym, które potwierdza rozpoznanie obrzęku mózgu jest tomografia komputerowa głowy. Jednak zanim zostanie ono wykonane, należy ustabilizować objawy utrudniające uzyskanie właściwego obrazu np. opanowanie napadu drgawkowego czy pobudzenia. Istotny jest również pomiar ciśnienia wewnątrzczaszkowego np. podczas punkcji lędźwiowej lub bezpośrednio w komorze mózgu. Opiekując się pacjentem z nadciśnieniem wewnątrzczaszkowym należy zapewnić mu odpoczynek w pozycji leżącej z lekko uniesioną głową (około 30-45º w stosunku do poziomu ciała).
Takie ułożenie ułatwia spływanie krwi żylnej z mózgu. Nie wolno zmieniać tej pozycji bez konsultacji z personelem medycznym. W szpitalu prowadzony jest bilans płynów (obliczanie płynów przyjętych i wydalonych przez pacjenta) oraz niweluje się czynniki zwiększające IPC, takie jak ból, gorączka, pobudzenie, nadmierny odruch kaszlu i kichania. Nie dopuszcza się do spadków ciśnienia tętniczego i zaburzeń gazometrii krwi. Podawane są leki zmniejszające obrzęk mózgu.
W przypadku ciężkich objawów zagrażających życiu, pacjent jest leczony w ramach intensywnej terapii. Jeśli zachodzi taka potrzeba, wzmożone ciśnienie wewnątrzczaszkowe jest odbarczane operacyjnie (np. założenie tzw. zastawki).
